Bezumowne korzystanie z nieruchomości Zasobu Własności Rolnej Skarbu Państwa – aspekty przestrzenne i społeczne

Zasób Własności Rolnej Skarbu Państwa, utworzony ustawą z dnia 19 października 1991 r. o gospodarowaniu nieruchomościami rolnymi Skarbu Państwa, stanowi największy w kraju zasób nieruchomości zarządzany w sposób scentralizowany. Do 2017 r. zasobem administrowała Agencja Nieruchomości Rolnych, po czym – na mocy ustawy o Krajowym Ośrodku Wsparcia Rolnictwa – obowiązki te przejął Krajowy Ośrodek Wsparcia Rolnictwa. Raporty roczne ANR i KOWR potwierdzają, że problem bezumownego korzystania z nieruchomości Zasobu Własności Rolnej Skarbu Państwa utrzymuje się nieprzerwanie od początku funkcjonowania Zasobu. Jednak pierwsze informacje na temat bezumownego użytkowania gruntów w sprawozdaniach z działalności ANR pojawiły się dopiero 2006 r. Natężenie, formy oraz przyczyny BUM różnią się w zależności od regionu i sposobu wykorzystania nieruchomości.

Problematyka bezumownego korzystania z nieruchomości wchodzących w skład Zasobu Własności Rolnej Skarbu Państwa należy do zagadnień, które – pomimo swojej wieloletniej obecności i istotnych konsekwencji społeczno-ekonomicznych – pozostają niedostatecznie rozpoznane w polskiej literaturze naukowej. Zjawisko to pojawia się najczęściej jedynie marginalnie, w kontekście analiz rynku ziemi, konfliktów o zasoby gruntowe, instrumentów polityki rolnej czy zagadnień związanych z przemianami struktury obszarowej rolnictwa. Brakuje jednak systematycznych studiów koncentrujących się na BUM jako odrębnym, złożonym problemie instytucjonalnym, społecznym i przestrzennym.

[…]

Uwzględniając powyższe, bezumowne korzystanie z nieruchomości Zasobu WRSP należy traktować jako trwały, złożony i ewoluujący problem o znaczeniu fundamentalnym dla polityki rolnej, gospodarki przestrzennej oraz rozwoju społecznego obszarów wiejskich. Pomimo podejmowanych działań regulacyjnych, zjawisko to nadal wpływa na efektywność gospodarowania publicznymi zasobami gruntowymi, strukturę agrarną, lokalne stosunki społeczne oraz ład przestrzenny. Luka badawcza, którą częściowo wypełnia analiza Marks-Bielskiej i Zielińskiej, wskazuje na potrzebę dalszej, interdyscyplinarnej eksploracji problemu, łączącej podejścia z zakresu ekonomii, prawa, geografii, socjologii wsi i nauk technicznych.

Prezentowana monografia wpisuje się właśnie w tę lukę, podejmując próbę całościowego ujęcia i usystematyzowania wiedzy na temat skali, przyczyn i konsekwencji bezumownego korzystania z nieruchomości Zasobu Własności Rolnej Skarbu Państwa w perspektywie społecznej i przestrzennej. Celem pracy jest pogłębiona analiza natury zjawiska BUM, bezumownego korzystania z nieruchomości Zasobu WRSP, jego uwarunkowań oraz konsekwencji, a także wskazanie kierunków możliwych rozwiązań, które mogłyby zwiększyć efektywność gospodarowania publicznym zasobem ziemi i przyczynić się do poprawy ładu instytucjonalnego i przestrzennego na obszarach wiejskich.

Celem badań jest wieloaspektowe rozpoznanie bezumownego korzystania jako zjawiska społeczno-przestrzennego oraz przedstawienie jego instytucjonalnych i systemowych uwarunkowań Podjęto próbę wskazania, w jaki sposób rozmieszczenie Zasobu, forma jego użytkowania, poziom kontroli administracyjnej oraz lokalne praktyki gospodarowania Zasobem współtworzą środowisko sprzyjające powstawaniu nieformalnych form użytkowania (BUM). W wymiarze praktycznym publikacja podejmuje również problem efektywności mechanizmów odzyskiwania nieruchomości oraz skuteczności współczesnych narzędzi monitoringu, które są kluczowe dla stabilności systemu własności publicznej.